Mustafa Kemal Paşa, 99 yıl önce bugünlerde, 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında tam altı gün boyunca büyük nutkunu irad etti. Hemen kitap halinde basılan bu konuşma aradan geçen zaman içinde, kimileri için hesaplaştığı dönemin değişmez tarihî hakikatlerini ortaya koyan bir kaynak, kimileri içinse neredeyse kutsiyet atfedilen bir metin hâline geldi. Peki Nutuk gerçekten tartışılmaz bir tarih metni midir? Ele aldığı olaylara dair mutlak bir hakikati mi temsil eder? Yoksa ona atfedilen bu dokunulmazlık, tarihi önemini kavramamızı kolaylaştırmak yerine engelleyen bir yaklaşıma mı dönüşmektedir? Bu yazıda Nutuk’un esas değerini, kaleme alındığı siyasî bağlamı ve Türkiye’nin yakın geçmişinin anlaşılma biçimleri üzerindeki etkisini bu sorular çerçevesinde ele alacağız.

Nutuk’un ortaya çıktığı koşullar

Nutuk, sanılanın aksine TBMM’de yapılmış bir Meclis konuşması değil, 15-20 Ekim 1927 tarihlerinde Cumhuriyet Halk Fırkası’nın İkinci Büyük Kongresi’nde Mustafa Kemal Paşa tarafından başkan sıfatıyla okunan bir parti konuşmasıdır. Meclis konuşması sanılmasının sebebi ise o dönem CHF’nin parti kongrelerini Meclis binasında yapıyor oluşudur. Toplam 36 saat 31 dakika süren konuşmasında Mustafa Kemal Paşa, Sivas Kongresi’ni partinin birinci kongresi sayarak partinin kuruluşunu 1919 yılına çekmiş ve Nutuk’un okunduğu kongreyi ikinci kongre sayarak, konuşmayı bu tarihsel meşruiyet zeminine oturtmuştu.

Nutuk ise uzun ve titiz bir çalışma sürecinin ürünü olarak ortaya çıkmıştı. Mustafa Kemal Paşa, Ankara’da başladığı yazıma 1927 yazında geçtiği Dolmabahçe Sarayı’nda devam etmiş, yoğun bir çalışma temposuyla metni bir yandan kâtiplerine dikte ettirirken, diğer yandan kendi el yazısıyla müsveddeler hazırlamıştı. Gün boyunca yazılan metinler, akşamları siyasi kadro ve yakın arkadaşlarıyla yapılan meşhur sofra müzakerelerinde tartışılmakta, gelen öneriler doğrultusunda düzenlenmekteydi. Yani bugünkü deyimle Nutuk metni büyük bir ekibin “editöryal müdahalesinden” de geçmekteydi. Genelkurmay arşivinde korunan el yazması müsveddeler, Nutuk’un aşamalı bir çalışma ve değerlendirme sürecinden geçerek şekillendiğini ortaya koymaktadır.

1927 tarihli ilk baskı Osmanlıca Nutuk

Metnin “dengesiz” zaman kurgusu

Nutuk’un kurgusunda göze çarpan en önemli özelliklerden biri, ele aldığı yıllar arasındaki sayfa dağılımıdır. Metin, 1919-1926’nın ortalarına kadar uzanan yaklaşık yedi yıllık bir dönemi kapsamasına rağmen bu yılları eşit biçimde ele almaz. 1919’da Samsun’a çıkıştan 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılmasına kadar geçen yaklaşık üç buçuk yıllık dönem, metnin büyük bölümünü oluşturacak şekilde ayrıntılı anlatılır. Buna karşılık Millî Mücadele’nin başarısında önemli bir rol oynayan İslami söylemin giderek yerini daha radikal bir laiklik anlayışına bıraktığı, Lozan görüşmelerinin yürütüldüğü, eski İttihat ve Terakki kadrolarının tasfiye edildiği ve Mustafa Kemal Paşa’nın Kâzım Karabekir başta olmak üzere eski silah arkadaşlarıyla karşı karşıya geldiği 1922-1926 dönemi, anlatıda çok daha sınırlı bir yer tutar. Dolayısıyla Nutuk’un zaman kurgusu, ele aldığı yıllara eşit ağırlık vermekten ziyade Millî Mücadele’yi ve bu mücadelenin siyasi aktörleri arasındaki hesaplaşmaları merkeze alan bir tercihi yansıtır.

Nutuk neden doğrudan bir ‘tarih metni’ olamaz?

Nutuk’un en önemli etkisi, ele aldığı döneme ilişkin ders kitaplarını, resmî tarih anlatısını ve ideolojik kabulleri derinden etkilemesi, bunun neticesinde de zamanla kendisine âdeta mutlak bir hakikat kaynağıymış gibi yaklaşılmasıdır. Peki, Nutuk böyle bir muameleyi hak edecek niteliklere sahip midir? Bir metnin tarih yazımının bir ürünü olarak değerlendirilmesinde nesnellik, tarafsızlık ve eleştirel mesafe önemli ölçütlerdir. Mustafa Kemal Paşa dahi yaşadığı ve algıladığı olayları kendi açısından anlattığını belirtmiş, geriye kalanların başkaları tarafından anlatılması gerektiğini ifade etmiştir. Nutuk, nesnel bir tarih araştırmasından çok, tarihin başlıca aktörlerinden birinin kendi eylemlerini açıklama ve savunma çabasını yansıtan siyasi bir hatırat olarak okunabilir.

Nutuk, başlangıçta Atatürk’ün kendi ifadesiyle “millete hesap verme” amacıyla hazırlanmış olsa da anlatımı içinde Millî Mücadele dönemindeki siyasi rakiplerle bir hesaplaşmaya da dönüşür. Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi mücadelenin önde gelen isimleriyle yaşanan görüş ayrılıkları, Mustafa Kemal Paşa’nın bakış açısından ele alınır ve sert biçimde eleştirilir.

Bu hesaplaşmanın dikkat çekici örneklerinden biri, Sakallı Nurettin Paşa’ya ayrılan bölümdür. Nutuk’ta Birinci Ordu Komutanı Nurettin Paşa yaklaşık on sayfa boyunca sert biçimde eleştirilir. Mustafa Kemal Paşa, onun kendisine “İzmir Fatihi” gibi payeler vermesine ve izinsiz biçimde gazi unvanını kullanmasına tepki gösterir. Bu bölüm, Nutuk’un esas olarak 1919 sonrasındaki gelişmelere odaklanan anlatısı içinde, daha eski dönemlere de uzanan örneklerden biridir. Mustafa Kemal Paşa burada Nurettin Paşa’nın 1908 öncesinde İttihat ve Terakki Cemiyeti ile gizli ilişkilerini ve 31 Mart Vakası sırasında Harekât Ordusu’nun bildirisini kaleme aldığını aktarır.

Kutsallaştırma ve resmi tarih inşası

Nutuk’un zaman içinde geçirdiği ideolojik dönüşüm de göz önünde bulundurulması gereken bir meseledir. 1927’den itibaren çeşitli propaganda araçlarıyla tanıtılan eser, zamanla âdeta dokunulmaz bir metin hâline gelmiş ve Türkiye’deki resmî tarih anlayışının temel kaynaklarından biri olmuştur. Resmî İnkılap Tarihi müfredatının da büyük ölçüde Nutuk’un kronolojisi etrafında şekillenmesi, Cumhuriyet’in kuruluş sürecine ilişkin belirli bir anlatının yerleşmesine zemin hazırlamıştır.

Buradaki asıl mesele, Mustafa Kemal Paşa’nın olayları kendi açısından anlatmasından ziyade bu anlatının zamanla devletin resmî tarihine dönüşerek tartışılması güç bir konuma yerleştirilmesidir. Cumhuriyet’i kuran kadronun kendi mücadelesini ve siyasi tercihlerini esas alan bu anlatı, okullar ve tarih kitapları aracılığıyla sonraki kuşaklara aktarıldı. Böylece Millî Mücadele’nin farklı aktörlerinin tecrübeleri, dönemin siyasi hesaplaşmaları ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan kurumsal ve düşünsel süreklilikler çoğu zaman geri planda kaldı. Resmi tarih, Osmanlı ile Cumhuriyet arasındaki kopuşu öne çıkarırken iki dönem arasındaki bağları ve yeni rejimin ortadan kaldırdığı kurumları anlamayı güçleştiren bir çerçeveye yerleşti.

Bu durum özellikle din ve laiklik meselesinde belirginleşti. Millî Mücadele’nin kazanılmasında etkili olan İslami ruh, dinî meşruiyet arayışı ve ulemanın üstlendiği rol, Cumhuriyet’in kuruluşunu kaçınılmaz biçimde laikleşmeye uzanan bir süreç olarak sunan anlatıda giderek silikleşti. Benzer şekilde, Millî Mücadele kadroları arasındaki görüş ayrılıkları ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki siyasi tasfiyeler de çoğu zaman yeni rejimin tercihlerini haklı çıkaran bir çerçevede ele alındı. Bu sayede dinî kurumların tasfiyesi ve Osmanlı mirasından kopuş, dönemin siyasi tercihleri olarak tartışılmak yerine ilerlemenin kaçınılmaz bedeli gibi sunuldu. Geçmişin karmaşık gerçekliğini tek bir kurucu anlatıya sığdıran bu yaklaşım, tarihî olayları bütün yönleriyle anlamaktan çok yeni rejimin tercihlerini meşrulaştırma işlevi gördü.

M.Kemal ve Karabekir Paşalar Milli Mücadele yıllarında.

Nutuk’un basılma dönemleri üzerinden Türkiye siyasetini okumak

Nutuk’un basım serüveni de Türkiye’nin siyasi atmosferiyle ve Atatürk’ün farklı dönemlerde nasıl yorumlandığıyla yakından ilişkilidir. 1927’de Osmanlıca harflerle yayımlanan eser, Harf İnkılabından sonra yeni harflerle 1934’te yeniden basıldı, 1938’de ise tek ciltlik bir baskısı daha yapıldı. Ancak bu baskının ardından 1950’ye kadar yeni bir baskısının yapılmaması dikkat çekicidir.

Bu dönemde siyasi hayatta da geçmişle hesaplaşma ve uzlaşma arayışları farklı biçimlerde kendini gösteriyordu. İsmet İnönü döneminde, Mustafa Kemal Paşa’nın sağlığında rejimle ters düşmüş bazı eski Millî Mücadele komutanları ve siyasetçileri yeniden devlet yönetiminde görev almaya başladı. Kâzım Karabekir’in 1939’da TBMM Başkanlığı’na seçilmesi, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi isimlerin yeniden siyasi hayata dönmesi bu değişimin dikkat çekici örnekleriydi.

Buna karşılık Cumhuriyet’in kuruluş yıllarını Mustafa Kemal Paşa’nın bakış açısından anlatan Nutuk’un yeni bir baskısının yapılmaması, eserin siyasi hafızadaki yerini de sorgulamayı gerektiriyor. 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelişiyle Nutuk’un yeniden basılması ise bu açıdan anlamlıdır. Atatürk’ün mirası, artık iktidarın muhalifleriyle yaşadığı mücadeleler ve yeni dönemin siyasi meşruiyet arayışları çerçevesinde de yeniden yorumlanıyordu. Demokrat Parti de zaman zaman Atatürk’ü sahiplenerek kendi Atatürkçülük anlayışını ortaya koyuyor, böylece Atatürk’ün mirasının yalnızca Cumhuriyet Halk Partisi’ne ait olmadığını vurguluyordu.

27 Mayıs 1960 darbesinden sonra ise Nutuk’un yeniden basılması ve geniş kitlelere ulaştırılması yeni bir boyut kazandı. Darbe yönetiminin meşruiyet arayışı içinde Atatürkçülüğün güçlü bir referans hâline gelmesi, eserin siyasi ve ideolojik önemini daha da artırdı. Sonraki yıllarda çeşitli sol ve bazı sağ çevreler de kendi siyasi düşüncelerini Atatürk’ün mirasıyla ilişkilendirmeye çalışırken Nutuk’u farklı biçimlerde yorumladılar. Zamanla eser Türkiye’de birbirleriyle mücadele eden siyasi geleneklerin kendi Atatürkçülük anlayışlarını temellendirmek için başvurduğu ortak bir kaynağa dönüştü.

Nutuk’un gerçek konumu

Nutuk, Türkiye’nin yakın tarihini anlamak için vazgeçilmez bir kaynak olmakla birlikte, Mustafa Kemal Paşa’nın siyasi hesaplaşmalarını ve kendi tercihlerini meşrulaştırma çabasını da yansıtan bir metindir. Asıl sorun, bu anlatının zamanla resmî tarihe dönüşerek Millî Mücadele’nin esas motivasyonunu, farklı aktörlerin üstlendiği rolleri ve Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihî süreklilikleri gölgede bırakmasıdır. Millî Mücadele yıllarındaki dinî vurgunun, zaferin ardından yerini köklü bir laikleşme siyasetine bırakması ve bu dönüşümün resmî tarih anlatısında yeterince sorgulanmaması, üzerinde durulması gereken önemli bir çelişkidir. Tarihi anlamak, göz ardı edilenleri ve susturulanları da hatırlamakla mümkündür. Nutuk’u dönemin benzer diğer kaynaklarıyla birlikte okumak, onu tek hakikat mertebesine yükselten anlayışa karşı tarihin çok sesliliğini savunmak ve gerçek tarihî değerini ortaya çıkarmak olacaktır.